Mowa i umiejętności językowe – jak się rozwijają?
Według Dr. Bettye M. Caldwell
Czy znasz grę w 20 pytań? W tym roku rodzice zadali mi ponad 20 pytań dotyczących rozwoju mowy i umiejętności językowych ich dzieci. W tym artykule postaram się wyjaśnić wątpliwości rodziców i przedstawić 20 porad, które pomogą wspierać rozwój mowy dzieci.

Nieraz zdarzyło mi się już uspokajać rodziców, którzy niepokoili się, gdy ich dzieci zaczynały mówić nieco później. Należy przypomnieć, że istnieje ogromne zróżnicowanie wiekowe, jeśli chodzi o moment, w którym dzieci osiągają poszczególne etapy kompetencji językowych. Tzw. „przeciętny” wiek nie jest tu wyznacznikiem.

W tym artykule postaram się wyjaśnić wątpliwości rodziców i przedstawić 20 porad, które pomogą wspierać rozwój mowy dzieci. Artykuł ten powstał na podstawie referatu przygotowanego wspólnie z dr Alice Honig z Syracuse University. Został zaprezentowany kilka lat temu na konferencji Narodowego Stowarzyszenia Na Rzecz Edukacji Małych Dzieci (National Association for the Education of Young Children). Nasze sugestie kierowane byłby wówczas do nauczycieli i wychowawców, ale przede wszystkim są ważne dla rodziców. Będą one przydatne bez względu na to, czy Twoje dziecko zaczyna mówić wcześnie, w tzw. normalnym lub przeciętnym wieku, czy też jego rozwój językowy następuje nieco wolniej.

A teraz prześledźmy nasze 20 odpowiedzi.

1) Odpowiadaj dźwiękiem na dźwięk, mową na mowę. Nawet gdy Twoje dziecko gaworzy/wydaje nic nie znaczące dźwięki, powtórz je, aby do niego „wróciły”. Spróbuj czasem zachowywać się tak, jakbyś dobrze wiedziała, co te dźwięki znaczą. Na przykład zareaguj, mówiąc: „O, chcesz, żeby Cię wziąć z łóżeczka, czy tak?”. Innym razem po prostu wydawaj zabawne dźwięki, które usłyszy Twój maluch.

2) Codziennie znajdź czas, aby „usiąść i porozmawiać” z dzieckiem. Opieka nad dzieckiem jest tak angażująca i czasochłonna, że może być Ci trudno znaleźć kilka wolnych chwil, aby po prostu usiąść i „porozmawiać”. W dodatku niektórzy rodzice przyznają, że czują się dość „głupio”, rozmawiając z dzieckiem. Niemniej jednak jest to bardzo ważny rodzaj interakcji. Posadź lub połóż dziecko tak, aby Wasze twarze były blisko i możliwy był kontakt wzrokowy, i mów – cokolwiek przychodzi Ci do głowy. Pamiętaj, by dać dziecku szansę na „odpowiadanie”!

3) Mów zrozumiale i tak, aby było Cię dobrze słychać. Większość z nas mówi niewyraźnie. Co więcej, w mieszkaniu znajduje się wiele przedmiotów i urządzeń emitujących różne dźwięki (takich jak suszarka, zmywarka, odbiorniki radiowe i telewizory, komputery, telefony). Wszystkie razem generują hałas lub szum, który przeszkadza w uczeniu się języka.

4) Powiąż słowa z działaniem. Pokazuj i gestykuluj, gdy mówisz do swojego maleństwa. I staraj się powiązać słowa z działaniami. „Teraz idę, aby dać Ci krakersa z szafeczki” (pokazuj, idąc).

5) Nazywaj przedmioty i czynności, które pokazujesz lub wykonujesz w obecności swojego dziecka. Rodzic musi czasem być dla dziecka jak dziennikarz, który relacjonuje fakty i wydarzenia. Komentuj rutynowe czynności, które wykonujesz. „Teraz odłożę te ubranka, a następnie pójdziemy do sklepu”. Akcentuj kluczowe słowa.

6) Pomóż dzieciom porozumiewać się z pomocą gestów. Baw się z dzieckiem w „Koci koci łapci” i zabawy z użyciem gestów, gdy tylko nauczy się siedzieć. Z trochę starszym dzieckiem możesz pobawić się w naśladowanie lub udawanie z wykorzystaniem gestów. Gdy wyciągasz dziecko z fotelika samochodowego, rozłóż ramiona i powiedz: „Jesteś już taki duży/taka duża, że z trudem mogę Cię wyjąć z fotelika”. Nawiasem mówiąc, są specjaliści, którzy uważają, że bardzo małe dzieci powinno się uczyć języka migowego. Muszę przyznać, że to interesująca idea.

7) Jeśli to konieczne, dostosuj język swojej wypowiedzi do poziomu językowego swojego dziecka. To oczywiście nie oznacza, że musisz gaworzyć jak dziecko lub zawsze infantylizować i mówić krótkimi zdaniami. Ale jeśli Twoje dziecko zacznie mówić na babcię „baba”, raz na jakiś czas możesz użyć tego słowa. Przede wszystkim jednak używaj poprawnego języka – dla rozwoju mowy jest niezwykle ważne, aby dzieci słuchały wyraźnego, wzorcowego „dorosłego” języka.

8) Mówiąc do dziecka, pomagaj mu uczyć się myślenia. Mów rzeczy, które skłonią dziecko do zapamiętania lub do zastanowienia się. „Gdzie zostawiłaś swój sweterek?”. „Przed obiadem pójdziemy na dwór. Chodź i załóż swoją kurtkę”. Takie stwierdzenia pomogą dziecku zapamiętać informacje i nauczą następstwa zdarzeń w czasie.

9) Pamiętaj, aby używać wielu czasowników. Może się wydawać, że jeśli dziecko nauczy się wielu rzeczowników, będzie miało wystarczający zasób słownictwa. W rzeczywistości język jest bardziej skomplikowany i przede wszystkim wymaga umiejętności prawidłowego zastosowania czasowników. Gdy mówisz: „Teraz pojedziemy na przejażdżkę”, zaakcentuj raczej czasownik „pojedziemy” niż rzeczownik „przejażdżkę”.

10) Począwszy od 12. miesiąca dziecka, zadawaj dużo pytań. Nic tak nie zachęca do myślenia jak zadawanie pytań – aby odpowiedzieć na pytanie, Twoje dziecko musi pomyśleć o tym, co właśnie usłyszało. Gdy dziecko jest starsze i mówi lepiej, odpowiadaj na jego pytania, zadając własne. Staraj się, aby niektóre z Twoich pytań miały charakter otwarty, tzn. dopuszczały możliwość wielu różnych odpowiedzi, a nie tylko jednej. Na przykład, gdy czytasz dziecku książkę, zrób przerwę i zapytaj: „Jak myślisz, co teraz zrobi dziewczynka?”.

11) Pomóż swojemu dziecku nauczyć się, jak być dobrym słuchaczem i obserwatorem. Pokazuj ciekawe widoki lub zabytki, gdy jedziecie samochodem. Nie dopuszczaj do tego, aby dziecko miało przez cały czas włączone radio lub muzykę. Zachęcaj je do słuchania piosenek tylko wtedy, gdy wiesz, że będzie ich słuchać.

12) Przekonuj dziecko, że język jest zazwyczaj radosny i pozytywny. Niektóre dzieci słyszą przede wszystkim słowa nacechowane negatywnie. „Nie odzywaj się”. „Odejdź stąd”. „Nie bij brata”. Nie dziw się, że takie dziecko nie będzie chciało samo mówić.

13) Pomóż dziecku nauczyć się wyrażania uczuć. „Jesteś dziś smutny?”. „Chyba się złościsz”. „Sprawisz mi wielką radość, jeśli pozwolisz siostrze pobawić się swoimi zabawkami”. Jeśli dziecko zna słowa, którymi może wyrażać uczucia, potrafi lepiej zrozumieć swoje emocje i skuteczniej nad nimi zapanować.

14) Wykaż cierpliwość, gdy dziecko próbuje Ci coś powiedzieć, ale nie potrafi tego wyrazić. Czasami małe dzieci, szukając słów, mylą się i dobierają je niewłaściwie. Są rzeczy, które trudno jest im zwerbalizować. Zdarza się też, że dzieci (szczególnie chłopcy) powtarzają głoski, sylaby lub słowa, próbując wypowiedzieć coś, co jest dla nich trudne. Zaczekaj cierpliwie, aż im się uda. Nigdy nie mów rzeczy w stylu: „Powiedz to powoli i przestań się jąkać”.

15) Czytaj, czytaj, czytaj swojemu dziecku! Nie pozwól, aby dzień minął bez przeczytania dziecku przynajmniej jednej książeczki, a najlepiej dwóch lub trzech. Przyzwyczaj dziecko do wizyt w bibliotece – niech stanie się to waszym rodzinnym rytuałem. Pozwól dziecku pokazywać obrazki, gdy wypowiadasz odpowiadające im słowa. „Pokaż mi pieska”.

16) Pomóż dzieciom dostrzec związek pomiędzy językiem mówionym a pisanym. Wiąże się to oczywiście z poprzednią poradą. Starszemu przedszkolakowi wskazuj kluczowe słowa. Opowiedz dziecku historię przedstawioną w jego ulubionej książeczce, po czym powiedz: „Dopóki nie czytam słów bezpośrednio z tej książki, opowiadana historia za każdym razem brzmi trochę inaczej”.

17) Naucz dziecko słów, które oznaczają komplementy, zjednują przyjaciół i uznanie. Czy jest w języku ważniejsze słowo niż „dziękuję”? Może tym słowem jest „proszę”? Tych wyrażeń należy dziecko nauczyć tak wcześnie, jak to tylko możliwe. Powinny one być używane regularnie, zarówno przez Ciebie, jak i Twoje dziecko.

18) Zachęcaj dziecko do uczenia się prostych rymowanek, które ułatwiają zapamiętywanie. Od wieków dzieci lubiły proste wierszyki i rymowanki. Pomóż dziecku nauczyć się i zapamiętać kilka ulubionych. Naucz malucha także własnego imienia oraz imion członków najbliższej i dalszej rodziny. Postaraj się, by w 5. roku życia dziecko zapamiętało Wasz adres i numer telefonu.

19) Nie zapominaj o piosenkach. Śpiewaj (i odgrywaj) ulubione piosenki jak najczęściej. Jeśli dziecku sprawia to przyjemność, pozwalaj mu śpiewać piosenki dla członków rodziny i sąsiadów.

20) Słuchaj swojego dziecka. To ostatnie zalecenie wieńczy listę naszych 20 propozycji, które pomogą Ci wesprzeć rozwój mowy i umiejętności językowych Twojego dziecka. Nie będziesz w stanie odpowiedzieć dziecku, jeśli nie będziesz go słuchać. Dziecko nie będzie mówiło, jeśli nikt go nie będzie słuchał – w szczególności, jeśli Ty nie będziesz.

Te 20 propozycji tworzy łącznie prosty system, który pomaga wspierać rozwój mowy i umiejętności językowych dzieci. Nie musisz uczyć się ich na pamięć, ale nie zaszkodzi, jeśli od czasu do czasu zajrzysz tu i przejrzysz je dla przypomnienia. Twoje dziecko też nie uczy się wszystkiego na raz: potrzebuje powtórzeń i prób. Ty również ich potrzebujesz. Propozycje te pomogą dzieciom pozyskać umiejętność skutecznego porozumiewania się z innymi, a co za tym idzie, dobrego funkcjonowania w społeczeństwie. W tym procesie Ty masz do odegrania szczególnie ważną rolę.