icon-arrow-down icon icon-arrow-fill-down icon icon-arrow-next icon icon-arrow-prev icon icon-tag-close icon
Ανάπτυξη βήμα-βήμα

Η Ανάπτυξη βήμα-βήμα
Ο πρώτος μήνας: Έκθαμβοι μπροστά στο θαύμα

Δεν είναι υπερβολή αν πούμε ότι το ανθρώπινο νεογέννητο είναι η πιο αξιοθαύμαστη μορφή ζωής που υπάρχει σ’ αυτόν τον πλανήτη. Μοιάζει μικρό και ευπρόσβλητο χωρίς πολλές ικανότητες.
Η αλήθεια είναι ότι έχει μέσα του κλεισμένες φοβερές δυνατότητες. Δυνατότητες και δύναμη που έρχονται μέσα από τα εκατομμύρια χρόνια ζωής και εξέλιξης του ανθρώπινου γένους και είναι κλεισμένα στα κύτταρά του.
Δεν είναι άγραφος πίνακας. Είναι ένα πλάσμα αλληλεπιδράσεων. Ευαίσθητο, κοινωνικό, ενσυνείδητο. Έχει σαν όπλο του το ισχυρότερο ένστικτο: της επιβίωσης.
Η γέννηση δεν είναι το σημείο μηδέν. Έχει συγκεντρώσει ήδη τα πανάρχαια μυστήρια των ριζών της ομιλίας, των αισθήσεων, της ευφυΐας, της συνείδησης.
Δεν είναι κύριος του σώματός του, δεν μπορεί να ζήσει μόνο του. Όμως κάτω από το ζαρωμένο του δερματάκι κλείνει όλη τη σοφία της δημιουργίας.
Μέσα στις σφιγμένες φούχτες του κρατάει την απόφαση της φύσης να ζήσει, να αναπτυχθεί, να μάθει, να αναπαραχθεί με την σειρά του.
Έχει όλα όσα χρειάζεται. Επιπλέον, το βελουδένιο δερματάκι του, η μυτούλα του, το κεφαλάκι του, τα αεικίνητα μέλη του γεννούν στον ενήλικα την επιθυμία να το σφίξει στην αγκαλιά του, να το προστατεύσει, να το χειραγωγήσει προς την ελευθερία.
Και εκείνο αρχίζει την μεγάλη του εξερεύνηση, το μεγάλο του ταξίδι.
Υποταγμένο στον βιολογικό του προκαθορισμό θα παρασυρθεί στους ιλίγγους της ευφυΐας.

Οι πρώτες μέρες μετά τη γέννηση

Μετά από 9 μήνες εγκυμοσύνης ξέρετε καλά το μωρό σας. Το έχετε νοιώσει να κλοτσάει, ξέρετε πότε ησυχάζει, το έχετε χαϊδέψει κουλουριασμένο στην κοιλιά σας, είσαστε έτοιμη να το πιάσετε στα χέρια σας, να το κοιτάξετε στα μάτια.
Τις πρώτες μέρες δεν μπορείτε ούτε στιγμή να σταματήσετε να το κοιτάζετε. Αυτός ο μικρός μάγος είναι κοντά σας, δυνατός και απροστάτευτος. Σε ποιον μοιάζει; Τίνος τον χαρακτήρα έχει;
Γεννήθηκε έχοντας μέσα του τον χαρακτήρα του και ξέρετε πώς να τον σεβαστείτε. Ξέρετε σιγά-σιγά πότε και γιατί κλαίει, ξέρετε πώς να το ησυχάσετε.

Κοιτάξτε το:

• Το σώμα του είναι κουλουριασμένο με τα χέρια και τα πόδια του σε κάμψη όπως ήταν μέσα στην κοιλότητα της μήτρας. Θα χρειαστούν κάποιες εβδομάδες για να ξεδιπλωθεί από την εμβρυϊκή στάση την οποία προτιμά στην αρχή.
• Τα δάχτυλά του είναι σφιχτά κλεισμένα στις φούχτες του.
• Οι πατούσες του είναι στραμμένες προς τα μέσα.
• Αν το βάλουμε μπρούμυτα κοιμάται με τα πόδια μαζεμένα κάτω από την κοιλιά του και το κεφάλι στραμμένο στα πλάγια. Μπορεί μάλιστα, συνήθως με λίγο κόπο, να γυρίζει το κεφάλι του από την μια μεριά στην άλλη.
• Ξαπλωμένο στην πλάγια θέση έχει λυγισμένα τα χέρια και τα πόδια του προς τον κορμό του.
• Χασμουριέται, φτερνίζεται, έχει λόξυγκα, γουργουρίζει, κάνει θορύβους.
• Κλαίει και γελάει.

Ακούει! Μπορεί να ακούει και να ευχαριστείται μουσική. Μπορεί μάλιστα να ακούει με μεγαλύτερη ευχαρίστηση την μουσική που άκουγε όταν ήταν στην μήτρα της μητέρας του, πριν γεννηθεί.

Αναγνωρίζει την φωνή της μητέρας του, πιθανόν και του πατέρα του.

Μυρίζει και γεύεται! Μπορεί να ξεχωρίσει το μητρικό γάλα από οτιδήποτε άλλο. Προτιμάει γλυκές γεύσεις. Απεχθάνεται τις ξινές ή πικρές. Οι ερεθιστικές μυρωδιές του προξενούν μεγάλες αντιδράσεις.

Βλέπει! Από απόσταση 20–30 εκατοστών. Η οπτική του οξύτητα είναι 20 περίπου φορές πιο αδύνατη από του ενήλικα και έτσι δεν μπορεί να δει μακριά. Αλληθωρίζει τα ματάκια του στην προσπάθεια να δει καθαρά όταν το αντικείμενο είναι μακριά ή καμιά φορά παραιτείται. Δεν μπορεί να εστιάσει καλά και με τα δυο του μάτια στο ίδιο σημείο. Όμως βλέπει καλά το πρόσωπό σας καθώς το κρατάτε στην αγκαλιά σας ή το ταΐζετε.
Ξεχωρίζει το φως από το σκοτάδι. Έτσι, ξεχωρίζει τη μέρα από την νύχτα και σιγά – σιγά θα εγκαταστήσει το δικό του βιολογικό ρολόι. Θα μάθει να μένει ξύπνιο και δραστήριο την ημέρα και να κοιμάται την νύχτα.
Δεν μπορεί ακόμα να ξεχωρίζει τα χρώματα εκτός αν έχουν μεταξύ τους μεγάλες και έντονες αντιθέσεις.

Η αφή του είναι η πρώτη του γλώσσα! Νοιώθει απτικά. Θυμάται το σφιχταγκάλιασμα της κοιλότητας της μήτρας στο σώμα του. Ένα απλό χάδι το ηρεμεί. Ένα οξύ άγγιγμα το κάνει να αναπηδά. Το δέρμα του είναι η πρώτη γραμμή διάκρισης, το όριο ανάμεσα στο μέσα και στο έξω. Είναι το οχυρό της ύπαρξής του.

Έχει χαρακτήρα!
Χαμογελάει, μιμείται, θυμάται. Έχει ήδη εκφράσει τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του. Από τις πρώτες ώρες της ζωής το μωρό εκφράζει τον χαρακτήρατου. Υπάρχουν ήσυχα μωρά, νευρικά, δραστήρια, ευαίσθητα, περίεργα. Για πολλά χρόνια κανένας δεν έδινε σημασία σ’ αυτό. Στη δεκαετία του ’60 ένας Αμερικανός παιδίατρος αποκάλυψε μερικές διαφορές ανάμεσα στα μωρά από την ώρα της γέννησης και τα ταξινόμησε σε τρεις κατηγορίες:
- Τα «εύκολα» που τρώνε και κοιμούνται σε σταθερά διαστήματα, προσαρμόζονται στις αλλαγές, ενδιαφέρονται για καινούρια αντικείμενα και πρόσωπα. Τα εύκολα μωρά ήταν το 40% περίπου από τα μωρά που μελέτησε.
- Τα «δύσκολα» μωρά που έχουν ακανόνιστο ρυθμό, κλαίνε εύκολα, αντιδρούν έντονα σε κάθε αλλαγή και δεν τους αρέσουν οι νέες καταστάσεις. Αυτά ήταν το 10% των μωρών που μελέτησε.
- Τα «ενδιάμεσα» μωρά δεν είναι πολύ δραστήρια, αντιδρούν με μετριοπάθεια προσαρμόζονται αλλά αργά στις νέες συνθήκες. Ο γιατρός αυτός, που είναι ο Μπέρρυ Μπράζελτον πρότεινε μια κλίμακα αξιολόγησης της συμπεριφοράς του νεογέννητου που επιτρέπει τον προσδιορισμό από την στιγμή της γέννησης

Η ιδιοσυγκρασία έχει σχέση με το φύλο; Ξέρουμε ότι τα αγόρια είναι πιο τολμηρά, ευέξαπτα, ανήσυχα απ’ ότι τα κορίτσια. Μερικοί πιστεύουν πως αυτές οι διαφορές φαίνονται από τις πρώτες ημέρες της ζωής ως αποτέλεσμα της βιολογικής διαφοράς ανάμεσα στα δύο φύλα.

Αρχέγονες ικανότητες και αντανακλαστικά

Αν σε μωρό πέντε ημερών ξαπλωμένο ανάσκελα δείξουμε από το πλάι ένα αντικείμενο, το νεογέννητο τεντώνει με ακρίβεια το χέρι του προς την κατεύθυνση του αντικειμένου σαν να θέλει να το πιάσει. Στο τέλος του πρώτου μήνα χάνει αυτή την ικανότητα για να την βρει ξανά γύρω στον 4ο μήνα. Αυτό, όπως και άλλα πειράματα που στην αρχή δίχασαν την επιστημονική κοινότητα το έχουν αποδείξει για τα καλά. Το μωρό γεννιέται έτοιμο για δράση. Δράση που δεν τους δίνουμε ποτέ την ευκαιρία να αναπτύξουν, δράση που έρχεται από την μακριά ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπου και έχει τεράστιο θεωρητικό ενδιαφέρον.

Αν ακουμπήσετε το κεφάλι του μωρού πάνω στην κοιλιά της μητέρας του ενώ είναι ακόμη δεμένο με τον ομφάλιο λώρο, θα αρχίσει να θηλάζει. Αν του ερεθίσουμε τα χείλη θα κάνει κινήσεις θηλασμού. Αν του αγγίξουμε το μάγουλο θα στρέψει το κεφάλι του προς την μεριά του αγγίγματος, ανοίγοντας το στόμα του.
Αυτοί οι μηχανισμοί εξασφαλίζουν το ελάχιστο της επιβίωσης.
Αν του χαϊδέψουμε την φούχτα κλείνει αυτόματα, σφιχτά τα δάχτυλά του. Μπορεί μάλιστα να κρεμαστεί από τα χέρια μας με τις φουχτίτσες του σφιχτοκλεισμένες και να σηκώσει όλο του το βάρος.
Αν το ανασηκώσουμε όταν είναι ξαπλωμένο, και αφήσουμε το κεφαλάκι του να πέσει κάπως απότομα προς τα πίσω, ανοίγει τα χέρια του για λίγο και στη συνέχεια κουλουριάζεται σαν να ήθελε να γραπωθεί από κάπου.
Αν του γαργαλήσουμε την πατούσα κοντά στα δάχτυλα, τα δάχτυλα μαζεύονται απότομα.
Αν πάλι βουλώσουμε την μύτη του με ένα πανί, θα κουνήσει πέρα-δώθε το κεφάλι του για να απαλλαγεί από αυτό.
Αν το βάλουμε όρθιο με τα πόδια του να ακουμπάνε στην επιφάνεια ενός τραπεζιού, κουνάει τα πόδια του σαν να ήθελε να περπατήσει σε ένα αργό και σταθερό προ-βάδισμα..
Οι γιατροί κοιτάζουν όλα αυτά τα αντανακλαστικά των νεογέννητων γιατί έχουν μεγάλη σημασία για την νευρολογική και κινητική εκτίμηση των μωρών. Λειτουργούν αυτόματα και προέρχονται από το αρχαιότερο τμήμα του εγκεφάλου. Εξασθενούν σιγά–σιγά και παύουν να εμφανίζονται ένα–ένα με την σειρά του, μέχρι να αρχίσουν να αναπτύσσονται πιο πολύπλοκες περιοχές του εγκεφάλου.
Μερικά από αυτά όμως μένουν συνέχεια και για όλη τη ζωή: χασμούρημα, βήχας, φτάρνισμα, ανοιγόκλεισμα βλεφάρων.
Ο δρόμος είναι ανοιχτός: Το αντανακλαστικό του θηλασμού θα αντικατασταθεί από ελεγχόμενο θηλασμό, το γράπωμα με τα χέρια θα αντικατασταθεί από το πιάσιμο, το αυτόματο περπάτημα από αληθινό περπάτημα. Οι δυνατότητες θα γίνουν ικανότητες.

Μέχρι το τέλος του πρώτου μήνα

Κοιμάται πολύ, τρώει και κλαίει. Έτσι συνήθως περιγράφουν οι γονείς την καθημερινότητα των μωρών τους.
Η αλήθεια είναι ότι σ’ αυτήν την ηλικία τα μωρά διανύουν μια τεράστια απόσταση. Βρίσκονταν στο σημείο της τέλειας εξάρτησης και στο τέλος του πρώτου μήνα αρχίζουν να παίρνουν την ζωή στα χέρια τους. Κλαίνε για να φάνε, διαμαρτύρονται όταν δεν είναι καθαρά, φωνάζουν για να τα πάρουν στην αγκαλιά.
Με το προσωπάκι τους και το σωματάκι τους ξέρουν να κοιτάζουν, να χαμογελάνε, να κουρνιάζουν. Ξέρουν να ανταμείβουν αυτούς που τα φροντίζουν και να διατηρήσουν αυτή την σχέση. Επικοινωνούν, προσπαθούν μάλιστα να προσελκύσουν το ενδιαφέρον σας. Λίγο αργότερα αποκαμώνονται και κοιμούνται.
Η κίνηση τις πρώτες μια–δυο εβδομάδες ήταν καθαρά αντανακλαστική. Μέχρι το τέλος του πρώτου μήνα, το νευρικό σύστημα του νεογνού έχει ωριμάσει τόσο ώστε να μπορεί να ελέγχει τις κινήσεις του σημαντικά. Το τρεμούλιασμα στο σαγόνι και τα χέρια του έχει υποχωρήσει πολύ και το ξάφνιασμα σε κάθε θόρυβο ή αλλαγή θέσης γίνεται δυσκολότερα και σπανιότερα. Έτσι τώρα το μωρό είναι πιο ήσυχο με αρμονικότερες κινήσεις στα άκρα του. Αν είναι ανάσκελα κουνάει τα χέρια και τα πόδια του πιο ήρεμα και πιο συγχρονισμένα απ’ ότι πριν, σαν να κάνει ποδήλατο. Αν είναι ξαπλωμένο μπρούμυτα κάνει μικρές κινήσεις μπουσουλήματος με τα πόδια του. Αρχίζει να ελέγχει κάπως καλύτερα το κεφάλι του. Έτσι, όταν είναι μπρούμυτα, είναι σε θέση να ανασηκώνει το κεφάλι και να το γυρίζει δεξιά–αριστερά με μεγαλύτερη ευκολία. Μάλιστα μπορεί να το κρατάει υψωμένο στην μέση γραμμή για λίγο.
Τα χέρια του θα είναι σφιγμένα για το μεγαλύτερο διάστημα της ημέρας. Έτσι, οι κινήσεις των δακτύλων του είναι περιορισμένες. Μπορεί όμως να λυγίζει τους βραχίονες και να τους φέρνει στο στόμα του. Όποτε μάλιστα βρίσκονται τυχαία στο οπτικό του πεδίο τα κοιτάζει με πολύ ενδιαφέρον. Αρχίζει να χτίζει τα θεμέλια μιας πολύ σημαντικής λειτουργίας: της συνεργίας της κίνησης με την όραση.
Στην όρθια θέση περπατάει ακόμη αντανακλαστικά για 2–3 εβδομάδες. Στο τέλος του πρώτου μήνα αυτό το αντανακλαστικό έχει καταργηθεί για να δώσει σιγά–σιγά την θέση του στην διαδικασία της ωρίμανσης της όρθιας στάσης.
Η όρασή του εξελίσσεται μέχρι το τέλος του πρώτου μήνα. Μπορεί να εστιάζει το βλέμμα του καλύτερα. Του αρέσει να κρατάει περισσότερο ανοιχτά τα μάτια του και να βλέπει από κοντινή απόσταση. Επεξεργάζεται όλο και πιο πολύ αυτά που βλέπει. Μπορεί να εστιάζει στιγμιαία και σε αντικείμενα που βρίσκονται σε απόσταση 90 εκατοστών.
Τα πρόσωπα και τα χρωματιστά αντικείμενα είναι η προτίμησή του. Μπορεί να βλέπει μάλιστα κινούμενα αντικείμενα και να τα παρακολουθεί. Κουνήστε το κεφάλι σας αργά από απόσταση 20–30 εκατοστών ή κινήστε αργά κάποιο αντικείμενο μπροστά από το πρόσωπό του. Σύντομα μπορεί να το παρακολουθεί και ευχαριστιέται από το παιχνίδι αυτό. Όσο μεγαλύτερες αντιθέσεις στο χρώμα και στο σχήμα έχει το παιχνίδι του τόσο πιο έντονα κερδίζει την προσοχή του, γιατί η αντίληψη των χρωμάτων δεν έχει ακόμη αρχίσει. Τα παστέλ χρώματα που συχνά έχουν τα μωρουδίστικα παιχνίδια το αφήνουν αδιάφορο.
Η ακοή του είναι εξασκημένη. Ενδιαφέρεται για την ανθρώπινη ομιλία απευθύνεται σ’ αυτόν που του μιλάει κοιτάζοντάς τον προσεκτικά. Όταν ακούει την φωνή σας αντιδρά με κινήσεις στα χέρια και τα πόδια. Αρχίζει να επιχειρεί του πρώτους ήχους σαν μέσο επικοινωνίας. Έχει διάθεση για ομιλία. Γονείς και μωρά έχουν μελετηθεί στα πρωτοψελίσματά τους και έχουν γραφτεί τόνοι βιβλίων σε σχέση με αυτά. Μεγάλοι θεωρητικοί ανέλυσαν τα στοιχεία. Πριν φωνοποιήσει, πριν πει το πρώτο α-γκου αρχίζει να ελέγχει τους εκατό περίπου μύες που είναι απαραίτητοι για την διαδρομή του αέρα στους πνεύμονες, τον φάρυγγα, την μύτη.
Αντιδρούν διαφορετικά στην ένταση του ήχου. Μερικά μωρά είναι πολύ ευαίσθητα και αντιδρούν έντονα στους ήχους, ενώ άλλα δεν δίνουν καμία σημασία, μοιάζει σαν να μην ακούν. Γι’ αυτό η εκτίμηση της ακοής είναι πολύ δύσκολη σ’ αυτή την ηλικία. Όμως η στιγμιαία παρατήρηση του γιατρού είναι πιο χαμηλής αξίας από την συνεχή παρατήρηση του γονιού. Γι’ αυτό αν σας παραξενέψει κάτι συζητήστε το μαζί του.
Του αρέσουν οι απλοί ήχοι της κουδουνίστρας ή απλών μουσικών παιχνιδιών και σταματάει να κινείται στιγμιαία για να προσδιορίσει την προέλευσή του ήχου.
Αντιδρά στις μυρωδιέςανάλογα. Σουφρώνει την μύτη του στο οινόπνευμα και την αμμωνία. Διαλέγει την μυρωδιά του σώματος της μητέρας του από την μυρωδιά του σώματος μιας άλλης γυναίκας.
Το χάδιτο χαλαρώνει γιατί η αφή είναι ο οδηγός του στην ζωή. Το απολαμβάνει και το δείχνει με κάθε τρόπο ώστε να το ξανακερδίσει.
Μπορεί να κρατάει στην μνήμητου εμπειρίες για δέκα ημέρες περίπου. Μιλούμε βέβαια για την μνήμη αναγνώρισης δηλαδή την ικανότητα να αναγνωρίζει ένα αντικείμενο ή ένα άτομο όταν το βλέπει δεύτερη φορά.

Χαμογελά!

Το πρώτο χαμόγελο έχει εμφανιστεί ακόμη και τις πρώτες ώρες μετά την γέννηση και συνεχίζεται σε όλο το διάστημα του πρώτου μήνα. Φευγαλέο, σύντομο είναι ο προάγγελος του χαμόγελου που θα έλθει λίγο αργότερα. Οι πιο συχνές αιτίες: η φωνή της μητέρας του, η αγκαλιά, το τάισμα, το άγγιγμα. Το χαμόγελο είναι αποκλειστικό γνώρισμα του ανθρώπινου είδους.
Σιγά–σιγά ωριμάζει για να δώσει στο τέλος αυτού του μήνα ένα πιο ώριμο χαμόγελο.

Παιχνίδια για τον πρώτο μήνα

Το καλύτερο μέσο για την ανάπτυξή του είσαστε εσείς. Τραγουδήστε του, νανουρίστε το, μιλήστε του, χαϊδέψτε το, πιάστε το, κουνήστε το μαλακά, τρίψτε το, κοιτάξτε το. Αν όμως θέλετε μπορείτε να έχετε:
• Κρεμασμένα μομπιλ σε έντονα χρώματα
• Μουσικά κουτιά, κουδουνίστρες
• Παιχνίδια μαλακά με έντονα χρώματα και ήπιους ήχους

Μπορεί τον πρώτο μήνα να καθίσει σε ρηλάξ ή κάθισμα αυτοκινήτου;

Μπορεί και μάλιστα είναι υποχρεωτικό κάθε φορά που μπαίνει σε αυτοκίνητο να κάθεται στο ειδικό καθισματάκι γι’ αυτή την ηλικία. Αναζητήστε ένα που να έχει τις προδιαγραφές ασφάλειας (ψάξτε για την ειδική ετικέτα) που απαιτούνται.
Σ’ αυτή την ηλικία το μωρό πρέπει να είναι στραμμένο προς τα πίσω δηλαδή η πλάτη του να βρίσκεται στην φορά κίνησης του αυτοκινήτου.
Δεν πρέπει ποτέ να είναι δεμένο στην θέση του συνοδηγού αν υπάρχουν αερόσακοι.